Toespraak burgemeester 2011

Dames en heren,

Opnieuw staan wij vandaag, 15 augustus 2011, hier bij het onlangs onthulde gedenkteken, een monument met een grote maatschappelijke betekenis. Enerzijds een plaats van herdenken, bezinnen en troost, die de verschrikkingen van oorlog en onderdrukking markeren. Anderzijds vormt een oorlogsmonument een deel van de lokale identiteit: Het verbindt de lokale oorlogsgeschiedenis met het grote verhaal van de conflicten, in deze bijeenkomst, na 1945. Al die honderden, duizenden verhalen die schuilgaan achter een oorlogsmonument, laten zich samenvatten in twee woorden: Niet vergeten! Oorlogsmonumenten zijn ankerplaatsen in de tijd. Het zijn plekken van herinnering die sterk geworteld zijn in de samenleving en op een groot draagvlak mogen rekenen. Door stil te staan, letterlijk en figuurlijk, bij een oorlogsmonument, trekken we lessen uit de geschiedenis. Het monument staat ook voor de vrijheid die elke dag weer bevochten moet worden.

Nederland wordt bevrijdt op 5 mei 1945. Op die datum is er in voormalig Nederlands-Indië echter nog geen bevrijding. De Japanse overheersing van het voormalig Nederlands-Indië drukt in de hierop volgende maanden nog zwaar op alle inwoners van dat land en ver daarbuiten.

Vandaag is het voor veel deelnemers weer de gelegenheid om stil te staan bij de eigen herinneringen aan die periode. Om eer te bewijzen aan dierbaren die deze periode niet hebben overleefd. Iedereen die daar vandaan komt heeft zijn eigen geschiedenis. En wat is er veel gebeurd, in de Indische Archipel, aan de spoorweg in Thailand en Birma. In Japanse oorlogswerkplaatsen waar Nederlandse krijgsgevangenen te werk werden gesteld. Laat het verleden tot de verbeelding spreken. Door te luisteren naar die persoonlijke geschiedenissen, begrijpen we een beetje wat vernedering met mensen doet. De Indische verhalen die ons vandaag samenbrengen, zijn het waard steeds weer verteld te worden. Aan de buitenstaanders, de nieuwkomers, onze kindskinderen, van generatie op generatie. Opdat men weet wat het is om met een oorlog en een verloren land in het hoofd rond te lopen.

15 augustus maakt veel herinneringen los, herinneringen die een onvervreemdbaar onderdeel zijn geworden van uw leven. Velen van u hebben zelf herinneringen aan de periode van de Japanse bezetting. Wellicht heeft u geliefden verloren, of heeft u op andere wijze blijvend verdriet overgehouden. Het is belangrijk dat niet alleen de herinneringen aan de verschrikkingen die toen hebben plaatsgevonden, maar ook de persoonlijke ervaringen van degenen die het hebben meegemaakt, niet verloren gaan. Daarom herdenken wij elk jaar opnieuw de Japanse capitulatie. De herdenkingen staan ook in het teken van de ontmoeting, zij vervullen een onmisbare functie, niet alleen voor de overlevenden, maar ook voor de nabestaanden en voor alle volgende generaties gaan herdenken en ontmoeten hand in hand. De situatie die na 15 augustus 1945 is ontstaan, is nooit helemaal en vooral niet grondig in kaart gebracht. De geschiedenis van die periode in voormalig Nederlands-Indië is vaak fragmentarisch weergegeven vanwege de talloze ongrijpbare aspecten en de chaotische omstandigheden. Maar wil je vooruit kijken en overeenkomstig handelen, dan moet je weten wat er in het verleden is gebeurd. Hierover geschreven documenten maken voor alles duidelijk hoe ondoorzichtig en ingewikkeld alle aspecten van de nasleep van de Japanse overheersing en de onafhankelijkheidsstrijd van Indonesië waren en nog steeds zijn, naar mijn mening. Het onder de aandacht brengen bij het grote publiek van deze kennis, zou een grote prioriteit moeten hebben.

Vergroting van de kennis en belangstelling in Nederland over wat zich in voormalig Nerderlands-Indië tijdens de Japanse bezetting en daarna heeft afgespeeld, kunnen wellicht een bijdrage leveren aan het gevoel van erkenning, waar u, als direct of indirect betrokkenen, allen recht op heeft. Daarnaast is het mijn wens dat het, al is het maar voor een klein deel, de verwerking van de oorlogstrauma's zal ondersteunen.

Het is, denk ik, goed om vandaag bij al deze elementen even stil te staan. Maar in het bijzonder staan wij stil bij hen, die de verschrikkingen in Nederlands-Indië niet hebben overleefd en bij degenen die daardoor voor het leven getekend zijn. Bij het leed dat hen is aangedaan staan wij vandaag in het bijzonder stil. Vergeten leidt tot ballingschap. Gedenken is het geheim van verlossing. Opdat wij hen nooit vergeten!!

Gedicht voorgedragen door burgemeester Noordergraaf ter afsluiting van de herdenking.

Tjimahi, 1945.

Hij was veertien jaar
Toen hij stierf van de honger In een jappenkamp
Hoe hij riep om zijn moeder,
Zijn moeder, zo ver van hem

Een fouragekar
Draagt zijn uitgeteerd lichaam
Naar de begraafplaats;
Daarop ligt hij , zo klein,
In een tikar gewikkeld.

De rouwstoet bestaat
Uit twee mannen, een jongen
En een Japanner- Alleen het wielgeratel
Verbreekt de stilte op straat.

Wij graven een kuil
Uiterlijk onbewogen
En leggen hem neer In de vruchtbare aarde
Ergens in de Preanger.

En dan nu, zoveel jaren later....

Weer loop ik de weg
Van het kamp naar het kerkhof
Kort na dageraad;
Bij opstijgende nevels
Slaan herinneringen neer.

Een kruis met zijn naam
Op het veld Leuwigajah
Is wat van hem bleef
Terwijl ik bloemen neerleg
Hoor ik hem roepen, als toen!